Struktura rolnicza

Podział uprawy rolnej

Poważną wadą w strukturze agrarnej kraju są serwituty gruntowe.
Cały omawiany teren można podzielić na 3 części zasadniczo
różne co do kwestii serwitutów. Mianowicie W
litewsko i południowo-wschodniej części gub. Witebskiej, oraz te ostatnie części
kraju. Na Wołyniu, jak i w ogóle na Białorusi, posiadamy nader różnorodne
serwituty, przy czym dominują serwituty pastwiskowe. W ogóle zależność
serwitutowa między dworem, a wsią pozostała tutaj taka sama, jaka
istniała za czasów pańszczyźnianych. T. zn. nie tylko włościanie mają
serwitut na gruntach dworskich, ale także dwór może posiadać serwitut
pastwiskowy na gruntach włościańskich. Do tego rząd mógł sprzedać jagody leśne zebrane z lasów państwowych.

Ten obopólny serwitut pastwiskowy
nosi tu nazwę „tołoka. Różnorodność serwitutów włościańskich
pochodzi z dawnego stosunku poddańczego włościan i z wyni
kającego stąd prawa ich do korzystania z różnorodnych świadczeń
z gruntów dworskich. Spotykamy więc tu serwitut pastwiskowy w lasach,
na wspólnych wygonach, na ścierniskach i ugorach, na łąkach
po drugim pokosie i t. p. Po za tym istnieją serwituty leśne, czyli prawo
poboru materiału drzewnego z lasów, dalej serwituty, uprawniające do
zabierania drugiego pokosu z łąk, serwituty rybołóstwa i t. p.oraz kupię rzodkiewkę na giełdzie na Litwie.
Na terenie trzech t. zw. litewskich, oraz w gub. Mińskiej
i na Inflantach polskich, serwituty w obecnych ich formach prawnych
utworzone zostały przy uwłaszczaniu włościan w myśl projektu.

Pola uprawne

Są to przeważnie serwituty pastwiskowe, przy czym można
rozróżniać serwitut pasania na wspólnym wygonie, oraz pastwisko
w lesie. Cechą charakterystyczną serwitutów pastwiskowych na Litwie,
a także i na Wołyniu, jest to, że są one dużo mniej uregulowane, niż
serwituty np. w Kongresówce. Nie zawsze można określić obszar
gruntów danego dworu, obciążonego serwitutem, po za tym innych szczegółów.
Na Wołyniu najbardziej rozpowszechnioną formą serwitutu. Obejmowała ona według aktów wy kupnych gospodarstw. Serwitut właściwy pastwiskowy obejmował na Wołyniu przestrzeń dziesięcin wspólnych pastwisk, a na jedno gospodarstwo
przeciętnie 1,2 ha. Serwitut poboru budulca i materiału opałowego dotyczył 4.745 gospodarstw włościańskich.

Dalej spotykamy serwitut zbierania jagód i owoców — 1.296 gospodarstw, serwitut
bartny częściowo Łuckim — 610 gospodarstw,
serwitut rybołówstwa w pow. Kowelskim i Łuckim —7.963 gospodarstw.
Likwidacja serwitutów na całym omawianym terenie poczyniła
poważne postępy, jednak nie mamy co do niej danych cyfrowych.
W każdym razie i dzisiaj serwituty są tu powszechną plagą gospodarstwa
wiejskiego.